Türkçenin
Gücü


DOĞAN AKSAN
Doğan Aksan, Türkçenin Gücü



Kapak
Önsöz
Giriş

TÜRKÇENİN
GENEL NİTELİKLERİ
1- Türkçenin Ses Özellikleri
2- Türkçenin Yapısı, Türetme Gücü
3- Türkçenin Sözdizimi (Syntax) Açısından Özellikleri

TÜRKÇENİN ANLAM YAPISI
VE ANLAM ÖZELLİKLERİ
1- Türkçenin Sözvarlığının Anlam Açısından Başlıca Özellikleri
2- Türkçenin Kavramlar Dünyası
  a) Eski Türkçe Dönemi ve Sonrası
  b) Eski Anadolu Türkçesi
  c) Türkiye Türkçesi
  ç) İkilemeler
  d) Anadolu Ağızları
  e) Somut Kavramlar
  f) Soyut Kavramlar

ANLAM OLAYLARINA SÖZ
SANATLARINA TANIK ÖRNEKLER

1- Dilde Benzetme ve Benzetme Örnekleri
2- Dilde Aktarmalar ve Aktarma Örnekleri
  a) Deyimler ve Deyimlerde Aktarmalar
  b) Somutlaştırma ve Türkiye Türkçesindeki; Örnekleri
  c) Anadolu Ağızlarında Somutlaştırma
  ç) Türkiye Türkçesinde Öteki Deyim Aktarmaları
  d) Anadolu Ağızlarında Öteki Deyim Aktarmaları
  e) Ad Aktarması ve Türkiye Türkçesindeki Örnekleri
  f) Anadolu Ağızlarında Ad Aktarması
3- Deyimlerde Nükteli Anlatım Eğilimi ve Türkiye Türkçesindeki Örnekleri
   - Anadolu Ağızlarının Deyimlerinde Nükteli Anlatım Eğilimi
4- Atasözleri ve Türkiye Türkçesindeki Örnekleri
 - Anadolu Ağızlarında Atasözleri

KALIP SÖZLER
Kalıp Sözler ve Türkçedeki Örnekleri
- Hayır Dualar, Beddualar

BİLMECELERİMİZ
Bilmecelerimizden Seçilmiş Örnekler

MANİLERİMİZ
Manilerimizden Seçilmiş Örnekler

YABANCI DİLLERİN BASKISINA
KARŞI TÜRKÇENİN GÜCÜ


KAYNAKÇA (Kısaltmalarla)


www.1001Kitap.com





    b) Somutlaştırma ve Türkiye Türkçesindeki Örnekleri Bizim somutlaştırma adını verdiğimiz anlatım yolu, dilcilikte deyim aktarması (ya da iğretileme) diye anılan anlam olayının, aktarmaların bir türüdür.56 Her dilde görülen bu olay, soyut, anlatımı güç durumların, olayların, kavramların somut kavramlar aracıyla örneklendirilerek dile getirilmesidir. Bunun en yalın örneği olarak Türkçedeki kavramak 'bir şeyi elle sıkıca I 56) Deyim aktarması (Yun. metafora, Fr. metaphore, ing. melaphor, Alm. Metapher ve Übert-ragung) çok eskiden beri bilinen bir aktarma türüdür. Bu konuda bkz. Doğan Aksan, An-lambilimi ve Türk Anlambilimi, s. 123 ve ötesi; 153 ve ötesi; Her Yönüyle Dil, III, 187 ve ötesi. Somutlaştırmanın değişik türleri için de aynı yere bkz. tutmak' eyleminin 'bir şeyi zihinde aydınlatarak iyice anlamak' anlamındaki kullanılışını gösterebiliriz. Almancada da aynı anlam için yine 'kavramak' demek olan begreifen eylemine başvurulur. Dilde asıl anlamı dışında, 'bir işte yetişip olgunlaşmak' yerine kullanılan pişmek gibi, ezilmek, sıkılmak, kızmak, yıpranmak, bozulmak ve benzeri pek çok eylem, hep bu aktarmalarla, bir somutlaştırma sonucunda yeni yan anlamlar kazanmıştır. Bunun yanı sıra, birçok soyut kavramın kökeninde somut bir kavramın yattığı, konunun somutlaştırılarak anlatıldığı da görülür. Nasıl, Türkçede cesaretlendirmek yerine yüreklendirmek denebiliyor, yürek çoğu kez 'cesaret' için kullanılıyorsa Fransızcada da coeur 'yürek' sözcüğünden türeyen courage 'cesaret' anlamına gelir. İngilizcedeki heart 'yürek' sözcüğünden türeme hearten eylemi de 'yüreklendirmek' demektir. Bu örnekleri bütün dillerden sözcüklerle, kolayca çoğaltabiliriz. Somutlaştırmanın çok belirgin ve güçlü örneklerini deyimlerde görmekteyiz. Örneğin Türkçedeki doluya koydum almadı, boşa koydum dolmadı deyimi bir kurtuluş, bir çözüm, bir çıkış yolu bulunamayan durumları böylesine dile getirir. Temeli yine bir benzetmeye dayanan akıntıya kürek çekmek, öküz altında buzağı aramak, çayı görmeden paçaları sıvamak, iki ayağını bir pabuca sokmak, delik büyü/c yama küçük, yangına körükle gitmek... gibi yüzlerce, binlerce deyim, somutlaştırmadan kaynaklanır. Bir durum, bir olay, bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu âdeta belli bir' olayla sahneye koyma yoluna gidilir. Değişik dillerde görülen somutlaştırma eğiliminin Türkçenin deyimlerinde çok yaygın bulunduğunu, deyimlerin en büyük bölümünde somutlaştırmalara başvurularak anlatıma güç kazandırılmak istendiğini görüyoruz. Anlatılması güç durumların, dünyanın her yerinde insanoğlunun karşılaşabileceği birtakım davranışların, uçucu, tanımı zor duyguların somutlaştırma yoluyla, 92 93 durumu somut bir biçimde ortaya koyan deyimlerle dile getirildiğine tanık oluyoruz. Türkçe, bu kavramların anlatılmasında duruma uygun düşen sahneler çizmekte, güçlü bir ressamın birkaç çizgisiyle konusunu ortaya koyusu gibi, konuyu canlandırı-vermektedir. Burada birkaç örnek üzerinde, özellikle durmak istiyorum: Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla (işit) deyimini bir sözlük yazarken açıklamak gerekse, tanımını vermek gerçekten güçtür. Üniversitedeki öğrencilerimden, tanımlamalarını istediğimde, her seferinde çok zorlandıklarını, iyi bir tanıma ulaşamadıklarını görmüşümdür. Benim şu açıklamamın da eksiksiz olmadığını sanıyorum: "Bir şeyi, uyarmak istediğimiz kimseye doğrudan doğruya değil, onun da etkilenmesini sağlayacak yolda, kendisini kırmadan, dolaylı olarak söylemek". Ömer Asım Aksoy, deyimi açıklarken,57 "Düşüncelerimi çok yakınım olan birisine söylüyorum. Ama maksadım bunları onun bilmesi değil, doğrudan doğruya kendisine söylemeyi uygun bulmadığım kimsenin bilmesidir. Çünkü sözlerimi ikisi birden dinlemektedir" diyor. Bu deyim Türkçenin anlatım gücünü ortaya koymakta, Türk'ün ne denli sanatlı, ince, ayrıntıya inebilen anlatım yollarına sahip bulunduğunu göstermektedir. Çeşitli lehçelerde de bulunan bu deyimin çok eski olduğu anlaşılmaktadır.58 Benzeri bir yabancı sözle karşılaştırılınca gücü daha iyi beliriyor: Fransızca-daki battre le chien devant le lion ("aslanın önünde köpeği dövmek") deyiminde, güçlünün önünde ve ona gücü yetmeyeceği için güçsüzün dövülmesi, horlanması gibi bir ayrım da vardır. Ancak Türkçedekinin inceliği ve yararlandığı benzetmenin konuyu eksiksiz anlatmadaki becerisi de dikkati çekicidir. Alman- 57) Deyimler Sözlüğü, 2, 786. 58) Türkçenin Türkmen lehçesinde gizim sana aydyan, gelnim sen eşit biçimine rastlanıyor (bkz. I. Çeneli, Türkmen atasözlerinden örnekler: T. Folklor Ar. No. 338 [1977], 8089). 94 cadaki benzeri atasözü, man meint den Hund und schlagt den Sack ("köpek kastedilir ve çuval dövülür") ve bir başka biçimi olan den Sack schlagen und den Esel meinen ("çuvalı dövmek ve eşeği kastetmek") deyimi ise daha değişik imgelerden yararlanır. Türkçe anlatımın gücü ve özgünlüğü, sanırız, bu karşılaştırmalarla daha iyi belirmektedir. Burada, diller, dolayısıyla o dilleri konuşan toplumların kendine özgü düşünme, benzetme ve anlatım ayrımlarını ortaya koyacak birkaç örnek üzerinde daha duralım: Türkler bir kimseye, olmayacak bir işi basarsa bile bir iş için izin verilemeyeceğini anlatmak üzere ağzıyla kuş tutsa (faydası yok ya da nafile) biçiminde bir benzetmeye başvururlar. Burada gerçekleştirilemeyecek, becerilemeyecek bir iş için ağızla kuş tutmak gibi, gerçekten olanaksız bir olaydan yararlanan bir benzetmeye gidilmiştir. Olanaksız bir şeyi yapmayı düşünmek ya da yapmaya kalkmak anlamını verebilmek için Fran-sızcada prendre la lune avec les dents ("ayı dişler [iy]le almak, tutmak") gibi imaja başvurulur. Almancada ise Türkçedeki ağzınla kuş tutsan faydası yok deyimine yaklaşan wenn du dich auf den Kopf stellst ("başının üzerine dikilsen") sözüyle aynı olanaksızlık belirtilir. Türkçedeki topun ağzında olmak deyimi bir kimsenin tehlikeye çok yakın, sürekli tehlikede olduğunu anlatmak üzere kullanılır. Buna yakın anlamdaki kelle koltukta olmak deyiminin ise Farsçadaki benzeriyle (ser-i hod [ya da hîş] ber kef nihâden) ("başını ele almak") ilişkisi olabilir. Fransızcadaki le couteau sur (ya da sous) la gorge ("bıçak boğazında") deyimi de buna yakın bir anlamdadır; bir şeyi zor altında yapmayı, korkutularak yapmaya zorlanmayı anlatır. Türkçedeki ensesinde boza pişirmek yine çok güçlü ve özgün bir anlatımın tanığıdır. Boza gibi güç pişen bir içeceğin bir insanın ensesinde pişirilmesi gibi bir tasarım, bir kimseye 95 t ne büyük sıkıntılar çektirildiğini, ne kadar eziyet edildiğini anlatabilmek için kullanılan, zor bulunabilecek bir benzetmedir. Türkçeye, sözcüğü sözcüğüne 'birinin sırtında şeker kırmak1 biçiminde çevrilebilecek olan Fransızca casser du sucre sur le dos de quelqu'un deyimi ise bambaşka bir kavramı ("birini çekiştirmek, hakkında atıp tutmak, dedikodusunu yapmak") yansıtır. Türkçedeki çok değişik somutlaştırmalardan birkaç örnek üzerinde daha duralım: Nedeni anlaşılamayan, yeri ve zamanı olmayan bir yakınlık göstermenin somut bir biçimde dile getirilişini bayram değil, seyran değil (ya da düğün değil bayram değil) eniştem beni niye öptü deyiminde görüyoruz. Bu deyimle aynı zamanda yersiz ve zamansız olarak bir kimseye ilgi gösterip iltifat etmenin gizli bir nedeni olabileceği biçimindeki bir sezgi, bir yorum da nükteli biçimde anlatılmış oluyor. Çözümlenmesi, doğru yolun kestirilmesi güç, olanaksız bulunan durumlarda her seçeneği bir engel ya da bahaneyle bir yana atan kişilerin davranışlarını anlatmak üzere söylenen, "Baba bir hırsız tuttum. -Getir! -Gelmiyor; -Bırak! -Gitmiyor" sözü de aynı açıdan çok ilginçtir. Türkçe burada âdeta bir tiyatro oyunundan bir sahne vermekte, kişilerin kimi zaman rastlanan davranışlarını çok somut bir biçimde ortaya koymaktadır. Denizi (denizden) geçip çayda boğulmak da böyle bir somutlaştırma ürünüdür. Yapılması çok zor bir işi başarıp da ona oranla çok küçük bir sorunu çözemediği için başarısızlığa uğrayan bir kimsenin ya da kimselerin durumunu anlatmak üzere kullanılır. Aşağıda verilen örneklerden de görüleceği gibi, deyimlerde somutlaştırma eğilimi önemli bir rol oynar. Bunlardan, önce eylemlerle kurulmuş deyimlere yer verelim: 96 iğneyle kuyu kazmak kılı kırk yarmak ince eleyip (eğirip) sık dokumak armudun sapı var, üzümün çöpü var demek kendi yağıyla kavrulmak sinekten yağ çıkarmak (sineğin yağını hesap etmek) sakaldan kesip bıyığa eklemek ayağını yorganına göre uzatmak pişmiş aşa (soğuk) su katmak kaş yapayım derken göz çıkarmak topal eşekle kervana karışmak gâvura kızıp oruç bozmak İsa'yı küstürmek, Muhammet'i de memnun edememek ata et, ite ot vermek suyu bulandırmak Sultanahmet'te dilenip Ayasofya'da sadaka vermek Müslüman mahallesinde salyangoz satmak körler mahallesinde ayna satmak atla arpayı bozuşturmak dokuz doğurmak diken üstünde oturmak etekleri zil çalmak kabına sığamamak yüreğinin yağı erimek yüreği ağzına gelmek şeytanın yattığı yeri bilmek lep demeden leblebiyi anlamak (birini) suya götürüp susuz getirmek (birinin) ayağının altına karpuz kabuğu koymak (birinin) ayağını kaydırmak (birinin) ağzından girip burnundan çıkmak bindiği (oturduğu) dalı kesmek 97 tuttuğu dal elinde kalmak ipin ucunu kaçırmak pusulayı şaşırmak (bir) pire için yorgan yakmak baltayı taşa vurmak altın adını bakır etmek Dimyat'a pirince giderken evdeki bulgurdan olmak doğmamış oğlana (çocuğa) don (fistan) biçmek çayı görmeden paçaları sıvamak başını taştan taşa vurmak (hangi taş sert ise ona vurmak) attan inip eşeğe binmek atını sağlam kazığa bağlamak saçını süpürge etmek göğüs germek göbeği çatlamak eli böğründe kalmak gözünü budaktan sakınmamak (birinin) kulağını bükmek göz yummak burnundan düşen bin parça olmak diş bilemek uyuyan yılanın kuyruğuna basmak akıntıya kürek çekmek tavşana kaç, tazıya tut demek öküz altında buzağı aramak aba altından değnek (sopa) göstermek ağaca çıksa pabucu yerde kalmamak cihan yansa içinde hasın olmamak nabza göre şerbet vermek bin dereden su getirmek gökte ararken yerde bulmak boy hedefi olmak (birinin) çanına ot tıkamak taşı gediğine koymak açık kapı bırakmak ayaklar baş, başlar ayak olmak hizaya gelmek hizaya getirmek dal budak salmak ok yaydan çıkmak çivisi çıkmak gemi azıya almak örtbas etmek kaşığıyla verip sapıyla göz çıkarmak59 koyduğum yerde otlamak gözünün üstünde kaşın var dememek yorgunu yokuşa sürmek tükürdüğünü yalamak yakayı ele vermek yakayı kurtarmak küpünü doldurmak (birinin) kanını kurutmak (birinin) ekmeğine yağ sürmek (birinin) gönlünü yapmak (birinin) suyuna gitmek içine kurt düşmek kurtlarını dökmek (birinin) ağzına bir parmak bal çalmak (birinin) önüne bir kemik atmak burnu kaf dağında olmak ölmüş eşek aramak 59) Lehçe ve ağızlarda çok yaygın olan bu sözün Kazan lehçesindeki biçimi kaşığı bilen bire, sabi bilen küzni cıgara, Dobruca'daki biçimi se kaşıgıman aş berer, sabıman koz şıga- nrtlır. 98 99 "Hl pes etmek öpüp başına koymak bıçak kemiğe dayanmak mendil açmak avuç açmak kesenin ağzını açmak kavuk sallamak el etek öpmek kuyruk sallamak kol kanat germek kanatları altına almak ocağını tüttürmek ocağı sönmek ocağını söndürmek (birinin) kulağına bir şey koymak kulağına küpe etmek kulağı kirişte olmak kulak kabartmak kulak asmamak mürekkep yalamak (yalamış olmak) esamisi okunmamak içine doğmak koltukları kabarmak kuru tahtada kalmak piç olmak (birinin) ağzını kapamak sırra kadem basmak canına sokacağı gelmek Bu örneklerin daha pek çoğu gösterilebilir. Bilindiği gibi, her toplumda bir durum, belli bir tepki ve bir duygunun jest ve mimiklerle dile getirildiği görülür. Bir şeye 100 olumsuz yanıt verme, bilgisi olmadığını belirtme için kişi, toplumda yaygın olan jest ve mimiklerden yararlanır. Örneğin omuzlarını hafifçe kaldırıp dudaklarını belli bir biçime getirmek Türkler için bir şeye aldırmamak, o şeyle ilgilenmemek ya da o konuda bilgisi olmamak anlamına gelir. Türkiye Türkçesinde bu jest ve mimiklerin sözcüklere dönüştürülerek bir somutlaştırmayla belli kavramları dile getirdiğini görüyoruz: parmağı ağzında kalmak 'şaşmak' parmak ısırmak 'şaşmak, hayranlık belirtmek' yaka silkmek 'bıkmak usanmak, nefret etmek' yüzü kızarmak 'utanmak' burun kıvırmak 'önem vermemek, beğenmemek1 omuz silkmek 'aldırmamak, ilgilenmemek' ses çıkarmamak 'kabullenmek, karşı çıkmamak' gibi. Aşağıda vereceğimiz örnekler daha çok, bir yargı bildiren, bir tümce oluşturan deyimlerdir ki, kavramı genellikle, olmuş bir olaya dönüştürerek somutlaştırmayla anlatır: Ne kızı veriyor, ne dünürü küstürüyor Öküz öldü, ortaklık bitti (bozuldu) Kedi olalı, bir fare tuttu Çiğ yemedim ki karnım ağrısın Dağ fare doğurdu Eski çamlar bardak oldu50 Ölme eşeğim ölme (yaza yonca bitecek) Saçın ak mı, kara mı, önüne düşerse görürsün Kestane kabuğundan çıkmış da kabuğunu beğenmemiş 60) Burada bardak sözcüğünün eski anlamını ("tahta testi") bilmeyenler değişik bir ilişki kurarak sözü eski camlar... biçimine sokmuşlardır ki, aynı deyimin bir variyantı olarak yaşayan bu biçimde cam'm yer alışı doğal bir dil olayı olarak düşünülebilir. 101 Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz Ne kokar ne bulaşır Fare deliğe sığmamış, bir de kuyruğuna kabak bağlamış Tencere dibin kara, seninki benden kara Boyacı küpü değil ki (hemen daldırıp çıkarasm) Deveye "boynun eğri" demişler, "nerem doğru ki?" demiş Takke düştü, keller göründü Kel başa şimşir tarak6'1 Aşağı tükürsem sakal(ım), yukarı tükürsem bıyık(ım) Bu değirmenin suyu nereden geliyor? Alacağına şahin, vereceğine karga Gündüz külâhlı, gece silâhlı Hem nalına, hem mıhına Yukarıdaki örnekler anlam açısından dikkatle incelenecek olursa bu sözlerin her birinin birbirinden az çok ayrılan değişik durum ve olayları, insanoğlunun her toplumda karşılaşılan tutum ve davranışlarını dile getiren güçlü somutlaştırmalar olduğu görülür. Hemen hepsi ters, olmayacak, yapılması gereken bir davranışı anlatan aşağıdaki deyimler arasında, anlattıkları kavramlar açısından fark vardır: Örneğin baltayı taşa vurmak'ı ele alacak olursak çok keskin olması gereken, ancak ağacı kesmek üzere keskinleştirilen ve sert nesnelere vurulduğunda hemen bozulan baltanın taşa vurulması, hiç yapılmaması gereken, son derece yanlış bir iştir; istenmeden büyük bir hata işlemek, farkında olmadan önemli bir yanlış yapmak gibi bir durum, ancak böyle bir anlatımla somutlaştırılabilirdi.62 Pişmiş aşa (soğuk) su katmak deyimi ise yapılmakta, sonuçlanmak üzere olan bir işi engelleye- 61) Bu deyim lehçelerde de vardır. Örneğin Kazan lehçesinde "Taz (daz) başka (başa) timir tarak" biçiminde yaşar. 62) Almancada aşağı yukarı aynı durumu dile getiren einen Bock schiessen "tekeyi vurmak" deyimi kullanılır. 102 cek, işin gidişini ve sonucunu kötüleştirecek bir girişimde bulunmak anlamına gelen, böylesine bir somutlaştırmadır. Aynı kavram alanına giren kaş yapayım derken göz çıkarmak deyiminde yine büyük bir hatanın işlenmesi söz konusudur. Ancak burada bir şeyi farkında olmadan yapmak değil, iyi niyetle ve önemli olmayan bir yönünü düzeltmek amacıyla başlanan bir işte son derece kötü sonuç verecek bir yanlış adım atılması, dönülmeyecek bir sonucun alınması anlatılır. Ata et, ite ot vermek, bütün bütün yanlış ve ters bir işi gerçekleştirmek anlamındadır. Gâvura kızıp oruç bozmak ise konuyla ilgisi olmayan bir nedenle kızarak gereksiz yere, kendisine zarar verecek bir iş yapmayı anlatır. Dimyat'a pirince giderken evdeki bulgurdan olmak yine yanlış bir davranışın anlatımıdır. Ancak burada, biraz tamah sonucu, daha iyiyi sağlamaya çalışırken eldekini yitirme gibi kötü sonuç veren yanlış bir davranış söz konusudur. Tıpkı bu örneklerde olduğu gibi, başka bir kavram alanı oluşturan aşağıdaki deyimlerde de birbirinden farklı durumlar, nitelik ve davranışlar, somutlaştırmalarla dile getirilir. (Birini) suya götürüp susuz getirmek'te insanı her durumda aldatabilecek kadar kurnaz olan bir kimsenin niteliği anlatılmıştır. Şeytanın yattığı yeri bilmek deyiminde yine kurnazlığın anlatımı söz konusu olmakla birlikte, bir kimseyi kandırma, aldatma eyleminden söz edilmez. Şeytana pabucunu ters giydirmek deyiminde ise yine aynı kavramla ilgili olmakla birlikte, daha çok tanık olunmuş bir duruma dayanan kurnazlık nitelemesi vardır. Bir başka kavram alanına geçecek olursak kendi yağıyla kavrulmak deyiminde, kendi olanaklarıyla çok tutumlu, ekini belli etmeyen bir geçim anlatılırken aynı kavram alanına giren sinekten yağ çıkarmak'ta hem hasislik hem de her işin çıkar sağlanabilecek bir yönünü hesap edip ona göre davranma dile getirilir. Sakaldan kesip bıyığa eklemek deyimi kendi yağıyla kavrulmak deyimine anlamca çok yakın olduğu halde birincisi 103 daha çok, eyleme dönüktür; geçmiş, tanık olunmuş olaylara dayanırken ikincisi süreklilik gösterir; sürekli bir geçim biçimini anlatır. Bu örnekleri de kolayca çoğaltabiliriz. Hemen her demet içinde yer alan deyimlerde değişik benzetmelerle birbirinden anlamca ayrılan somutlaştırmalarla karşılaşırız. Çoğunluğu eylemlerden oluşan yukarıdaki somutlaştırma örneklerinden sonra, tamlama ve tek öğeli deyim niteliği taşıyan kimi deyimlere de kavram alanlarına göre yer vermek istiyoruz ki, bunlarda da özgün ve güçlü benzetmelerle somutlaştırmaya başvurulduğu görülmektedir. Kavram alanlarına göre ele alınacak olursa, insanlara özgü huyların, karakterlerin, ruhsal yapıların ve niteliklerin belirlenmesinde yararlanılan deyim aktarmalarının sayısı yazı dilimizde adamakıllı kabarıktır. Bunlarda dikkati çeken bir nokta, özellikle yadırganan, hoşlanılmayan ruhsal yapıları dile getirenlerin, kötüleyici, aşağılayıcı olanların sayısının çokluğudur. Bunları, anlamca yakınlıkları açısından, öbekler halinde sıralamayı uygun bulduk: kaypak sinameki iki yüzlü fırdöndü fırıldak cambaz sinir küpü deli fişek deli bozuk kavga kaşağısı eli maşalı eli sopalı mikrop karıştırıcı kara çalı yılan iblis gâvur III feleğin çemberinden geçmiş şeytan şeytanın art ayağı kulağı kesik hinoğluhin lâf ebesi çene kavafı çalçene çenesi düşük çenesi kuvvetli çenebaz IV eli bayraklı çirkef kaçık yaltakçı şakşakçı dalkavuk kılkuyruk çanak yalayıcı yağcı sallabaş kahve dö- vücünün hınk deyicisi çıtkırıldım nanemolla VI muhallebi çocuğu hanım evlâdı anasının kuzusu mahalle karısı sokak süpürgesi fındıkçı erkek Fatma düttürü Leyla saçaklı Kaziye kokmuş VIII IX boşboğaz çaçaron dilli düdük ağzı lâf yapan ağzı kalabalık eli yufka cebi delik ipsiz boş gezenin boş kalfası kaldırım mühendisi donsuz yapışkan sulu VII pişkin yüzsüz tok evin aç kedisi arayıcı fişeği piç kurusu şeytan çekici bacaksız cin tekne kazıntısı 104 Bu örneklere, değişik alanlardan kavramları yansıtan ta- maymun, telaşe müdürü, lüzumsuz işler müdürü, so- 105 ¦ il ğuk neva, yere bakan, şıpsevdi, gelgeç, maymun iştahlı, kulağı delik, ağzı sıkı, ağzı pek, eli sıkı, mıhsıçtı, kirli çıkı... gibi pek çoğunu ekleyebiliriz. Birkaçı dışında, tümüyle olumsuz yargıları yansıtan bu örneklerden, özellikle karakter açısından güvenilmez nitelikteki insanları belirleyenlerin (I. öbek) ve gereksiz yere, çok konuşanları betimleyenlerin (III. öbek) sayısının kalabalık olduğu görülmektedir. Bizce bu durumda, Türklerin bu iki tür insanla ilgili değerlendirmelerinin etkisi olmalıdır. Özellikle çok konuşmanın ve fazla konuşan kişinin toplum içindeki değerlendirilişi ilgi çekicidir. Anlatım yolu, anlatımdaki özgünlük ve başarı açısından ele alacak olursak, çok ve yersiz konuşanlarla ilgili deyimlerden lâf ebesi ve çene kavafında bir yaratı sayılabilecek buluşlar, an-lambilim açısından "alışılmamış bağdaştırmalar"63 sayılabilecek anlatım biçimleriyle karşılaşırız. Çenebaz bir ömekseme (analo-gie) ürünüdür (krş. cambaz, hokkabaz gibi örneklere uydurulmuştur). Dilli düdük bir aktarma, çaçaron ise Cicero kişi adından bozma, onunla ilgi kuran bir anlatım biçimidir. Sinirli, kavgacı kişileri dile getiren II. öbekteki e/i maşalı, eli sopalı, eli bayraklı deyimleri doğrudan doğruya birer figür yaratarak bunların ortaya koyduğu tasarımlardan ve duygulardan yararlanmakta, etkili anlatıma yönelmektedir. IV. öbekteki-lerden kahve dövücünün hınk deyicisi, çanak yalayıcı, kılkuyruk, çok güçlü benzetme ve tasarımların tanığıdırlar. Gerek bu örneklerde, gerekse V. öbekteki kaldırım mühendisi deyiminde, aynı zamanda nükteyle ve güçlü bir yaratıyla karşılaşıyoruz. V. öbekteki çıtkırıldım ise yansımalardan da yararlanan çok canlı bir betimleme örneğidir. Doğrudan doğruya kadınlar için kullanılan VIII. öbekteki örneklerden solca/c süpürgesi, doğadaki nesnelerin insan için kullanılmasıyla oluşan bir aktarma türüdür; çok gezen, durma-63) Alışılmamış bağdaştırmalar için bkz. Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil, III, 204-206. 106 dan sokakta dolaşan kadınları betimlemeye yönelir. Çocukları nitelemek için başvurulan öğelerin yer aldığı IX. öbekteki arayıcı fişeği de aynı yoldan anlatımın örneğidir. Tekne kazıntısı ise yaşlanmış ve artık çocuğu olmayacak kimselerin son çocuklarını anlatmada kullanılan ilgi çekici bir benzetme, özgün bir aktarmadır. İnsanların beğenilen huylarını ve niteliklerini belirlemede başvurulan aktarmalara örnek olarak da aşağıdaki deyimleri verebiliriz: uyaroğlu çöpsüz üzüm yumuşak başlı alçak gönüllü gönlü bol gönlü zengin gönlü tok gözü tok tok gözlü insan sarrafı Bu deyimler içinden, insanlar, özellikle evlenmesi söz konusu olan genç erkekler için kullanılan çöpsüz üzüm, Türkçe-nin bizce en güzel deyim aktarmalarından biridir. Üzüm gibi tatlı, sevilen bir yemişin bir de çöpünün olmayışı, onun zevkini büsbütün artırır. 'Kusuru, takıntısı olmama' kavramını somut bir biçimde dile getirmek için oluşturulan bu tamlama, evlenmeye aday kimselerin durumlarının çok elverişli, yakınlarının az olduğu hallerde kullanılır. İnsan sarrafı da ilgi çekici bir örnektir; yukarıda geçen çene kavafında olduğu gibi, burada da bir meslek adı, bir benzetme öğesi olarak kullanılmış, insanları iyi tanıyan, deneyimli bir kişi, tıpkı altın, gümüş gibi değerli maddelerin uzmanı olan kişi gibi düşünülmüştür. 107 w İnsanların fiziksel yapılarını, dış görünüşlerini betimlerken doğadaki varlıklardan, onlarla olan benzerliklerinden yararlanan deyim aktarmalarına da başvurulur. Bunlar çoğunlukla kötüleyici, aşağılayıcı anlamda kullanılır: irikıyım çam yarması yağ tulumu at anası tosun hamhalat II bastıbacak yerden bitme yer cücesi kavruk fındık kurdu çitlembik maymun şebek çehre züğürdü pişmiş kelle III yüzüne bakılmaz karakoncolos işkembe suratlı muşmula suratlı kepçekulak kocakafa sallabaş64 pisbıyık baston yutmuş sırık Bu örnekler içinden I. öbektekiler iri yapılı kimseler için kullanılmakta, II. öbektekiler bunun tersi niteliktekileri betimlemekte, III. öbektekiler ise yüz çirkinliğini, belirli fiziksel özellikleri dile getirmektedir. Her biri değişik bir benzetme ve buluş niteliği taşıyan bu deyimler içinden örneğin pişmiş kelle, sürekli, yerli yersiz dişlerini göstererek sırıtan bir insan için kullanılan çok başarılı bir benzetme örneğidir. Çoğunlukla, doğadaki nesnelerin insana uygulanmasıyla oluşturulan bu örnekler içinden baston yutmuş'ta da özgün, ama eğlendirici bir benzetmeyle karşılaşıyoruz. Konular, durumlar, işler, sorunlar için de aşağıdaki aktarmalara başvuruluyor: çıbanbaşı ömür törpüsü demir leblebi ateşten gömlek kör dövüşü temcit pilâvı yılan hikâyesi kurt masalı bityeniği kuyruk acısı kurusıkı çocuk oyuncağı devlet kuşu yürek yarası içler acısı 64) Burada, önceki anlamdan ayrı olarak, sürekli başını sallayan kimseleri betimlemekte kula-nıldığını belirtmeliyiz. Çoğunluğu, kötülemeli anlatımı yansıtan bu örneklerden çıban başı'nda deşilmesi, ele alınması tehlikeli olan, sürekli tehlike yaratan bir durum, bir sorun dile getirilmekte; ateşten göm-lek'te yine aynı türden bir somutlaştırmadan yararlanılmaktadır. Ömür törpüsünde soyut bir kavramın, insana durmaksızın eziyet çektiren, onu hırpalayan bir sorunun, eziyetli bir işin somut bir nesneyle dile getirilmesi söz konusudur; törpünün, sürüldüğü maddeyi aşındırma özelliğinden yararlanılarak, insanın ömrünü kısaltan konu "törpü" kavramıyla ilişkiye sokulmuştur. An-lambilim açısından önceleri alışılmamış bir bağdaştırma iken sonradan genelleşince dile yerleşmiş, alışılmış duruma gelmiştir. Demir leblebide gerçekleştirilmesi çok güç bir iş, başa çıkılması zor bir kimse anlatılmaktadır. Kör dövüşü örneğiyle de son derece güçlü bir imge yaratılmıştır. Ortak bir doğrultuda çaba harcamaları, savaşmaları gereken kimselerin, kimin ne yaptığı, hangi amaca yöneldiği, kimin kazandığı belli olmayacak bir duruma gelmiş çabalamaları betimlenirken körler arasında yapıldı- 108 109 ğı varsayılan bir dövüş tasarlanmıştır. Kuyruk acısında ve öteki örneklerde de aynı güçlü aktarmalar göze çarpıyor. Bütün bu örnekler Türkçenin, bu arada onun bugünkü en önemli temsilcisi Türkiye Türkçesinin yazı dilinin ne denli güçlü anlatıma yöneldiğine, deyim aktarmalarına ne kadar büyük ölçüde yer verdiğine tanıktır.
<< Önceki Sayfa - Ana Sayfa - Sonraki Sayfa >>