Metin Aydoğan

Türkiye Üzerine Notlar
1923 - 2005
Metin Aydoğan, Türkiye Üzerine Notlar: 1923-2005



Kapak
İçindekiler
Önsöz

1.BÖLÜM : TANZİMAT'TAN CUMHURİYETE
 - 1838 Osmanlı-İngiliz Serbest Ticaret Anlaşması
 - Tanzimat Fermanı :Gülhane Hattı Hümayunu
 - Doğal Sonuç: Mali Yetmezlik ve Borçlanma
 - Islahat Fermanı
2.BÖLÜM : KEMALİST KALKINMA
 - Yaratılan Yeni Yöntem
 - Özgün ve Evrensel
 - Aşılan Yoksulluk
 - Devrimci Kararlılık ve Bilinç
 - Nesnellik
 - On Beş Yılda Yapılanlar
3.BÖLÜM : ÇAĞI YAKALAMAK (1923-1938)
 - Cumhuriyet Ekonomisi
 - Tarım Devrimi
 - Göçmen ve İskan Sorunları
 - Ulaşım ve Bayındırlık
 - Sağlıkta Atılımlar
 - Sanayileşme ve Ulusal Üretim
 - Devlet Maliyesi ve Para Politikaları
4. BÖLÜM : EĞİTİMDE DEVRİM
 - Geçmişten Gelen
 - Misyoner Okulları
 - Cumhuriyet Eğitimi
 - Yazı Değişimi
 - Eğitim 'Seferberliği'
 - Üniversite Yenileşmesi (Reform)
 - Nereden Nereye
5. BÖLÜM : DEVRİM'DEN İLK ÖDÜNLER 1938-1950
 - 11 Kasım 1938'de Başlayan Süreç
 - ABD Türkiye'ye Yerleşiyor
 - İkili Anlaşmalar ya da Dolaylı İşgal
6. BÖLÜM : OSMANLIYA GERİ DÖNÜŞ : 1950-1995
 - Demokrat Parti ve Hızlanan Süreç
 - Avrupa Birliği Serüveni
 - Ankara Anlaşması ve Sonrası
 - 24 Ocak 1980 Kararları ve Sonrası
 - Gümrük Birliği'ne Giden Yol
 - Gümrük Birliği Sonuçları
 - Ekonomik Çözülme
7. BÖLÜM : 2005: TÜRKİYE'NİN GELDİĞİ YER
 - Devlet Küçülürken
 - Özelleştirme Uygulamaları
 - Tarımda Çöküş
 - Bankacılığa Darbe
 - Milli Şirketler Satılıyor
 - Borç Sorunu
 - Halk Yoksullaşıyor
 - 1924, 1938, 2004 Yılı Devlet Bütçeleri ve Bu Bütçelerin Türk Halkı İçin Anlamı
 - Ne Yapmalı?

DİPNOTLAR
 - 1. Bölüm
 - 2. Bölüm
 - 3. Bölüm
 - 4. Bölüm
 - 5. Bölüm
 - 6. Bölüm
 - 7. Bölüm

www.1001Kitap.com








    On Beş Yılda Yapılanlar

    Cumhuriyetin ilanıyla birlikte başlatılan toplumsal ilerleme mücadelesi, 'baş edilmesi güç' yokluklar ve yoksunluklar içinde sürdürülmüştür. Gerçekleştirilmesi istenen her yenilikçi girişim, önce o girişimi yapacak kadroların yetiştirilmesini gerekli kılıyordu. Hemen hiçbir alanda çağdaş eğitim görmüş yetişmiş kadro yoktu. Tarımsal ürünlerden başka bir geliri olamayan ülkede, yüksek öğrenim görmüş ziraat mühendisi sayısı yalnızca 20'ydi. (35) Türk doktor, mühendis, eczacı, diş hekimi, tüccar, bankacı, sanatçı, teknisyen, ekonomist vb. yok denecek kadar azdı.

    1912 yılında iç ticaretle uğraşan 18 bin işyerinin; yüzde 49'u Rumlara, yüzde 23'ü Ermenilere, yüzde 19'u levantenlere (Avrupa kökenliler) aitken, yalnızca yüzde 15'i Türklerindi. Zanaatçı dükkanları da dahil olmak üzere, 6500 imalat işyerinin yüzde 79'u Rum ve Ermenilerin, yalnızca yüzde 12'si Türklerindi. İçlerinde doktor, mühendis, tüccar, muhasebecilerin bulunduğu 5300 serbest meslek sahibinin yüzde 68'i Rum ya da Ermeniyken yalnızca yüzde 14'ü Türktü. (36) 1914 yılında, İzmir'de çalışan 95 doktordan yalnızca 7 tanesi Türktü; 43 eczacı içinde hiç Türk yoktu. (37)

    İç ve dış ticaret, sanayi, madencilik, mali sermaye kuruluşları ve bankacılık Müslüman ve Türk olmayanların tekelindeydi. İstanbul, İzmir, Trabzon gibi büyük liman kentlerinde ticareti tümüyle azınlıklar denetliyordu. 1922 yılında İstanbul'da; dış ticaretin yalnızca yüzde 4'ü, taşımacı şirketlerin yüzde 3'ü, toptancı mağazalarının yüzde 15'i; (içinde Türk olmayanların da bulunduğu) Müslümanlara aitti. Batı Anadolu'da bulunan küçük-büyük 3300 imalat işyerinin yüzde 73'ü Rumların olup, bu işyerinde çalışan 22 bin işçi ve ustanın yüzde 85'ini azınlıklar oluşturuyordu. (38) Yabancı devlet yetkilileri, azınlıkların ülkeyi terk etmesiyle; Türkiye'de ticari faaliyetlerin duracağına, bankaların çalışmayacağına, hatta Türk makinist olmaması nedeniyle demiryolu ulaşımının bile yapılamayacağına inanıyorlardı.

*


    1924'de ilk bütçe hazırlandı. Gereksinimlere yanıt veren bir öncelikler programı hazırlandı. Dış borç alınmadı, üstelik Osmanlıdan kalan Duyunu Umumiye borçları ödendi. Emperyalist devletlerin kışkırttığı ve Dersim ayrı tutulursa 1930 yılına dek süren gerici ve kürtçü ayaklanmalar, küçük devlet bütçesinden büyük paylar harcanarak bastırıldı. Güvenlik harcamalarının önemli yer tutmasına karşın, düzenli büyüme sağlanarak, yeni bir ekonomik düzen kuruldu.

    Başlangıç döneminin bu iç karartıcı koşullarına karşın büyük bir istek ve kararlılıkla devrimlere girişildi. Yapılan iş, sıradan bir ekonomik kalkınma girişimi değil, çok başka bir şeydi. Teknolojik üstünlüğü Batı'ya kaptırarak geride kalan Türkler, çağdaş zamana yetişip Batı'yı yakalamak için, tüm ulusça devrimci bir atılım içine girmişti. Cumhuriyet'i kuranlar, onu geliştirip güçlendirmeye ve toplumsal gönencini yükseltmeye kararlıydılar. Bu bir uygarlık özlemiydi. Hikmet Bayur'un 1939'da yaptığı değerlendirmeye göre, Cumhuriyetin 15 yılda başardıkları, 'Osmanlı İmparatorluğunun büyüklük devrinde' gerçekleştirdiği zaferlerden çok daha büyüktü. (39)

    Türk Devrimi'nin, toplumun her alanında gerçekleştirdiği devrimci dönüşümleri ayrı ayrı incelemek, çok geniş bir konudur. Burada, 15 yılda yapılan işleri, yalnızca başlıklarıyla belirtsek bile, önümüze uzun bir liste çıkar: Demokratik bir anayasayla halk egemenliği üzerinde yükselen, yeni bir yönetim biçimi olarak Cumhuriyet yönetimine geçildi-Saltanat ve Hilafet kaldırıldı-Kapitülasyonlara son verildi-Din ve devlet işleri birbirinden ayrıldı, laiklik ilkesi yerleştirildi-Köylüye toprak, makina, tohumluk vb. dağıtıldı, tarım okulları, tohum ıslah istasyonları, örnek devlet tarım çiftlikleri kuruldu, Yüksek Ziraat Enstitüsü açıldı, Ziraat Bankası aracılığıyla köylüye kredi olanakları arttırıldı-Anadolu'nun içlerini denizlere bağlayan yeni demiryolları yapıldı, yabancıların elindeki demiryolları bedelleri ödenerek kamulaştırıldı-Duyun-u Umumiye'nin elindeki petrol, tuz, şeker, kibrit, tütün tekelleri devlet tekeli haline getirildi-Üretim ve tüketim kooperatifleri kuruldu, kooperatifçilik teşvik edildi-Dış ticaret devletleştirildi-Ülkenin sanayileşmesi için KİT'ler kuruldu (Sümerbank, Etibank, TKİ, M.T.A. vb.)-özel sektör teşvik edildi-Özellikle liman şehirlerindeki, azınlıklardan oluşan tüccarlara ağır vergiler getirildi-5 yıllık kalkınma planları yapıldı ve uygulandı-Şeriat vergisi ÖŞÜR kaldırıldı-Tekke ve tarikatlar kapatıldı-Eğitim birliği temelinde eğitim parasız hale getirildi ve yaygınlaştınldı-Halkın kültürel gelişimi ve örgütlenmesi için halk evleri kuruldu-Köy aydınlanması ve toprak sorununu çözme amacıyla köy enstitüleri planlandı, ön uygulamaları yapıldı-Millet mektepleri açıldı, okuma-yazma seferberliği ülkenin her yanına yayıldı-Fikir ve sanat eserlerini koruma yasası çıkarılarak, tarihsel ve kültürel değerler koruma altına alındı-Medeni Kanun kabul edilerek vatandaşlık hakları yerleştirildi-Yeni ticaret yasası çıkarıldı, çağdaş ticari kurumlar kuruldu-Soyadı Yasası çıkarıldı-Ulusal bankacılık geliştirildi, İş Bankası, Emlak Bankası kuruldu-Türk Tarih ve Türk Dil kurumları kurularak, ulusal tarihe ve Türkçeye sahip çıkıldı-Uluslararası takvim ve saat kabul edildi-Kabotaj hakkı ulusallaştırıldı, yerli üretim gümrük korumasına alındı-Arapça yazıdan vazgeçildi, latin alfabesi getirildi-Toprak yasası çıkarılarak, aşiretlerin bir kısım arazileri kamulaştı-rıldı ve yoksul köylülere dağıtıldı-Kılık kıyafet yasasıyla peçe,' çarşaf, sarık, fes vb. kaldırıldı-Ağırlık ve mesafe ölçüleri uluslararası standartlara getirildi, okka, dirhem,arşın vb. yerine kg., gr. metre vb. kabul edildi-Enerji santralları, barajlar, şeker, çimento ve tekstil fabrikaları kuruldu-Hafta tatili Cuma'dan Pazar'a alındı-Ordu modernleştirildi-Kadın hakları geliştirildi, seçme seçilme ve çalışma hakları getirildi-Kültürel gelişme devlet desteğine alındı, Devlet Tiyatro, Bale ve Operası kuruldu-Yeni üniversiteler açıldı-Büyük adli reformlar yapıldı, seri mahkemeler kapatıldı, çağdaş hukuk kurumları getirildi, mecelle kaldırüdı-Defin ve mezarlık işleyişi yeni ve çağdaş kurallara bağlandı-Madenler devletleştirildi-Ormanlar ve göller kamulaştırıldı ve korumaya alındı-Gerici ve ayrılıkçı isyanlar bastırıldı-Barışçı dış politika egemen kılındı, özellikle komşu ülkelerle dostça ilişkiler geliştirildi-Duyun-u Umumiye borçları düzenli olarak ödendi-Karşıhksız para basılmadan, denk bütçe her yıl gerçekleştirildi-Halk sağlığı ve kitle sporu geliştirildi, hastaneler, hemşire okulları ve spor tesisleri yapüdı-Türk tarihinin ilk nüfus sayımı yapıldı-Toprak envanteri çıkarıldı, kadastro örgütü kuruldu-Sivil havacılık geliştirildi, uçak sanayi yatırımlarına özel önem verildi-İletişim yatırımları yapıldı, Radyo, Telgraf ve Telefon işletmeleri kuruldu, devlet posta örgütü yeniden yapılandırıldı.


<< Önceki Sayfa - Ana Sayfa - Sonraki Sayfa >>